Đối với các thể chế chính trị tư sản, thực hiện tam quyền phân lập giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp thể hiện rõ bản chất và sự kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan thuộc quyền lực chính trị, tuy nhiên, nó vẫn chỉ củng cố quyền lực chính trị của giai cấp tư sản. Ở nước ta hiện nay, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Ảnh minh họa (nguồn Thời báo kinh tế Sài gòn online)
Quyền lực chính trị diễn ra chủ yếu qua phương thức thực thi quyền lực chính trị ở từng thể chế chính trị trong mỗi quốc gia, dân tộc. Ở nước ta hiện nay, thực thi quyền lực chính trị trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, trong một khối thống nhất theo nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”. Trong thể chế một đảng duy nhất cầm quyền, nội dung lãnh đạo, về thực chất là nội dung đảng cầm quyền, nhưng là sự cầm quyền của một đảng được nhân dân thừa nhận bằng Hiến pháp và pháp luật. Đảng Cộng sản cầm quyền là đảng nắm chính quyền, lãnh đạo các cơ quan nhà nước thực hiện chức năng của mình, đồng thời giữ vững bản chất là Nhà nước của dân, do dân, vì dân.
     Vấn đề quyền lực và kiểm soát quyền lực (quyền lực chính trị) luôn mang tính thời sự trong xã hội hiện đại. Đặc biệt, đối với nước ta hiện nay, với thể chế một Đảng duy nhất cầm quyền và trong xu thế hội nhập quốc tế, vấn đề thực thi quyền lực và kiểm soát quyền lực càng có tính cấp thiết, liên quan trực tiếp đến sự tồn vong của dân tộc, chế độ chính trị và thắng lợi của sự nghiệp đổi mới.
Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống và những bất cập, hạn chế trong thực thi quyền lực của những người có chức, có quyền đã được Hội nghị Trung ương 4 khóa XII tập trung thảo luận và thể hiện quyết tâm cao khắc phục. Những hiện tượng như: “…sống ích kỷ, thực dụng, cơ hội, vụ lợi, hám danh, tham nhũng, ham quyền lực; bè phái cục bộ, mất đoàn kết; quan liêu, xa dân, vô cảm trước khó khăn, bức xúc của dân”, đã được đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thẳng thắn chỉ rõ trong bài phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XII.
  Trong tính tổng thể của những hiện tượng trên, thì vấn đề lạm dụng, tham nhũng, ham quyền lực của những người có chức, có quyền có tính nguy hiểm trực tiếp nhất. Từ đó dẫn đến tình trạng “chạy cấp, chạy chức, chạy chỗ, chạy tuổi”…, bất chấp nguyên tắc, dư luận. Có những người chưa đủ phẩm chất, năng lực để đảm đương thực thi quyền lực ở một vị trí cao, nhưng qua “chạy” để có quyền, có “danh”, có địa vị và để vụ lợi cá nhân, vì lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm. Tham nhũng quyền lực, thực chất là “cướp danh”; từ tham nhũng quyền lực đến “tha hóa quyền lực” chỉ trong gang tấc. Tha hóa quyền lực chính trị được hiểu là quá trình những người có chức, có quyền trượt sang chiến tuyến bên kia, tức là thực thi quyền lực “trái ngược, phản lại” mục tiêu, tôn chỉ của Đảng. Nếu để hiện tượng tha hóa quyền lực chính trị diễn ra nghiêm trọng, sẽ dẫn tới hệ thống chính trị bị mục ruỗng và khó tránh khỏi khủng hoảng chính trị, mất chế độ, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” và trượt vào quỹ đạo của quyền lực chính trị tư sản.
Trong thể chế một đảng duy nhất cầm quyền, nội dung lãnh đạo của đảng, về thực chất là nội dung đảng cầm quyền, nhưng là sự cầm quyền của một đảng được nhân dân thừa nhận bằng Hiến pháp và pháp luật. Đảng Cộng sản cầm quyền là đảng nắm chính quyền, lãnh đạo các cơ quan nhà nước thực hiện chức năng của mình, đồng thời giữ vững bản chất là Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Quyền lực chính trị của Đảng kết tinh trong Cương lĩnh chính trị, đường lối, quyền định hướng chính trị đối với tổ chức và hoạt động Nhà nước; quyền sử dụng bộ máy nhà nước để thực thi quyền lực của Đảng. Việc thực thi quyền lực chính trị của Đảng theo nguyên tắc “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”. Đảng cầm quyền, thực thi quyền lực qua lãnh đạo bộ máy Nhà nước và biểu hiện qua những người có chức, có quyền trong thực hiện nhiệm vụ là cơ bản. Những nội dung trên thể hiện mục tiêu, tôn chỉ, đồng thời là đặc điểm riêng biệt ở nước ta trong thực thi quyền lực.
 Mặc dù thực thi quyền lực của Đảng, của những người có chức, có quyền có tính khoa học, cách mạng và là sự ưu việt, nhưng trong bối cảnh hiện nay, khó có thể tiến triển một cách thuận lợi. Khi sự tiến công của các thế lực thù địch và những thói hư, tật xấu, sản phẩm tàn dư xã hội cũ chưa được đào thải, thậm chí đang trỗi dậy, thì những nguy cơ vẫn tiềm ẩn và có xu hướng tăng lên do lạm dụng, tham nhũng quyền lực. Nguy cơ đó đã được Nghị quyết Đại hội XII của Đảng cảnh báo, đó là “… các nguy cơ cần phải phòng ngừa đối với Đảng cầm quyền”. Trong số các nguy cơ, thì nguy cơ không kiểm soát được việc lạm dụng, tham nhũng quyền lực của những người có chức, có quyền là nguyên nhân của những nguyên nhân dẫn đến “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” hiện nay.
Kiểm soát thực thi quyền lực của những người có chức, có quyền là một trong những nội dung quan trọng được quan tâm, bàn thảo tại Hội nghị Trung ương 4 khóa XII. Tuy nhiên, cần hiểu rõ, xác định đúng rằng, việc kiểm soát thực thi quyền lực của những người có chức, có quyền không phải là kìm hãm mà chính là phát huy tiềm năng sức mạnh, sự sáng tạo của các chủ thể này. Nó thể hiện năng lực làm chủ những xu hướng, những nguy cơ và không để trượt vào, không bị sa ngã bởi sự lạm dụng, tham nhũng, tha hóa quyền lực chính trị. Hội nghị Trung ương 4 khóa XII đã kịp thời đáp ứng yêu cầu từ thực tiễn đòi hỏi qua các chủ trương, biện pháp tạo sự thống nhất về nhận thức; tính đồng thuận ở ý chí, quyết tâm và hành động kiên quyết đối với thực hiện kiểm soát thực thi quyền lực của những người có chức, có quyền.
   Kiểm soát quyền lực đối với những cán bộ có chức, có quyền phải được thực hiện với sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng; Nhà nước tổ chức quản lý và nhân dân làm chủ. Phải kết hợp được giữa tính nghiêm minh của kỷ luật Đảng, pháp luật của Nhà nước, sức mạnh của dư luận xã hội và sự thức tỉnh lương tâm của những người có chức, có quyền thông qua tự phê bình và phê bình nghiêm túc. Hội nghị Trung ương 4 khóa XII đã chỉ rõ: “Phát huy vai trò giám sát của nhân dân, của báo chí, của công luận” và “Đấu tranh mạnh mẽ chống chủ nghĩa cá nhân, thói ích kỷ vụ lợi, “lợi ích nhóm”. Rà soát, hoàn thiện cơ chế kiểm soát việc thực thi quyền lực của người có chức, có quyền…”. Qua hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực sẽ tạo tiền đề cho mỗi chủ thể tự xác định được quyền, trách nhiệm của mình và cùng với các chủ thể khác trong tính đồng thuận thực thi quyền lực đúng với mục đích, tôn chỉ theo quan điểm của Đảng. Chủ thể kiểm soát thực thi quyền lực là toàn bộ hệ thống chính trị, với các tổ chức, cá nhân, đặc biệt là chính bản thân những người có chức, có quyền cùng tiến hành. Hội nghị Trung ương 4 khóa XII cũng khẳng định “ …cả hệ thống chính trị phải vào cuộc”. Mục đích cơ bản là tạo sức mạnh tổng hợp để “không thể, không dám, không muốn tham nhũng đối với những cán bộ có chức, có quyền”. Tính khả thi, hiệu lực của biện pháp này sẽ thúc đẩy 4 nhóm giải pháp mà Hội nghị Trung ương 4 khóa XII đã đề ra, gồm: Về giáo dục chính trị tư tưởng, tự phê bình và phê bình; về cơ chế, chính sách; về kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng; về phát huy vai trò của nhân dân và Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội.
Thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp trên sẽ tạo sức mạnh khống chế, khắc phục, đẩy lùi những biểu hiện của “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” ở các phương diện, các lĩnh vực khác nhau, trước hết là ở những người có chức, có quyền. Sức mạnh tổng hợp đó được nhân lên, khi các chủ thể cùng tích cực, chủ động, quyết tâm và thực hiện theo đúng cơ chế kiểm soát việc thực thi quyền lực của những người có chức, có quyền, như Hội nghị Trung ương 4 khóa XII đã xác định.
TS NGUYỄN VĂN THANHHọc viện Chính trị, Bộ Quốc phòng (báo Quân đội Nhân dân điện tử)