Sớm dự đoán âm mưu của thực dân Pháp sau khi đánh chiếm Nam Bộ sẽ tiến ra Nha Trang và các tỉnh Nam Trung Bộ, sau đó mở rộng chiến tranh ra cả nước, Xứ ủy và Ủy ban Quân chính Nam Trung Bộ chỉ đạo quân, dân Nha Trang-Khánh Hòa và Nam Trung Bộ khẩn trương chuẩn bị kháng chiến. Ngay từ đầu tháng 10-1945, khi quân Pháp được quân Nhật hỗ trợ đánh chiếm một số vị trí ở thị xã Nha Trang, Ban chỉ huy mặt trận Nha Trang được thành lập để chỉ đạo các lực lượng chuẩn bị chiến đấu.

 Bộ đội ta chiến đấu ở khu vực đường sắt tại Nha Trang (tháng 10-1945). Ảnh tư liệu
Xác định âm mưu đánh chiếm Nha Trang của thực dân Pháp ngày càng lộ rõ, Ban chỉ huy mặt trận chỉ đạo di chuyển đại bộ phận các cơ quan tỉnh và thị xã ra Thành Diên Khánh, Vĩnh Xương; các xí nghiệp, cơ xưởng cùng những người già, phụ nữ, trẻ em sơ tán về các căn cứ ở Diên Khánh, Ninh Hòa và vùng nông thôn, đồng thời chỉ đạo các đơn vị tự vệ Nha Trang, Diên Khánh, Vĩnh Xương cùng một số đơn vị Nam tiến như chi đội Lê Trung Đình (Quảng Ngãi), Thuận Hóa (Thừa Thiên-Huế)… gấp rút xây dựng công sự, hình thành hai tuyến chiến đấu bao vây thị xã Nha Trang: Tuyến thứ nhất ở vòng trong áp sát các vị trí quân địch chiếm đóng, tuyến thứ hai bố trí ven các bờ sông, đường sắt, các điểm cao phía bắc và tây bắc thị xã.
Với tinh thần chủ động tiến công địch, đúng 3 giờ ngày 23-10-1945, quân ta đồng loạt nổ súng tiến công vào hầu hết các vị trí quân Pháp ở thị xã Nha Trang. Chiến sự diễn ra quyết liệt ở nhà ga xe lửa Nha Trang, khu vực Nhà Đèn, Sở Thuốc, Xóm Mới, Bình Tân… gây cho địch bất ngờ, buộc chúng lúng túng, bị động đối phó. Tiêu biểu là đồng chí Võ Văn Ký, chỉ huy Đại đội tự vệ Nha Trang, tiến công mãnh liệt quân Pháp ở khu ga Nha Trang và anh dũng hy sinh. Trong khi đó, lực lượng trinh sát phối hợp với đơn vị Nam tiến Lê Trung Đình tiến công Nhà Đèn, phá hủy một số máy móc. Tại khu vực Bình Tân, quân ta sử dụng súng máy bắn phá mạnh, hỗ trợ lực lượng xung kích đánh chiếm kho vũ khí, tiêu hao một bộ phận sinh lực địch.
Sau khi tiến công vào nhiều vị trí địch và chiến đấu liên tục suốt ngày 23-10, gây cho địch một số thiệt hại, Ban chỉ huy mặt trận ra lệnh rút đại bộ phận lực lượng ra khỏi thị xã, chỉ để lại số ít công an làm nhiệm vụ diệt trừ bọn Việt gian tay sai.
Dưới sự chỉ đạo sát sao của Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh, quá trình chiến đấu, LLVT Nha Trang tiếp tục được tăng cường thêm lực lượng Nam tiến từ các tỉnh Bắc Bộ, Trung Trung Bộ vào (gồm các chi đội Nam Long, Thu Sơn, Bắc-Bắc…) và một phân đội từ Nam Bộ ra phối hợp tác chiến ngăn chặn địch. Nhiều trận chiến đấu diễn ra quyết liệt ở các khu vực Chợ Mới, Ngọc Hồi, Cây Đa, Quán Giếng, ga Phú Vinh, bến Đò Thành… Bằng cách đánh mưu trí, dũng cảm, vừa kiên quyết đánh chặn địch ở vùng ngoại vi, giữ vững thế bao vây thị xã, vừa luồn sâu đánh hiểm trong lòng địch, quân ta đã gây cho địch một số thiệt hại.
Trước đối tượng chiếm ưu thế về vũ khí và trình độ tác chiến, được Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo, trực tiếp là Xứ ủy, Ủy ban Quân sự Nam Trung Bộ, Ban chỉ huy mặt trận, quân và dân Nha Trang-Khánh Hòa chủ động xây dựng các phòng tuyến và bố trí các LLVT phù hợp, hình thành thế trận tác chiến liên hoàn cả ở vùng nội và ngoại vi thị xã Nha Trang. Dựa vào thế trận chuẩn bị sẵn, sau khi chủ động phối hợp tiến công đồng loạt vào các vị trí quân địch trong thị xã, các LLVT ta tiếp tục phối hợp tác chiến ngăn chặn địch quyết liệt ở các vùng ngoại vi thị xã.
Cuộc chiến đấu 101 ngày đêm ở Nha Trang thật sự là một trận đánh lớn, có sự phối hợp tác chiến chặt chẽ giữa LLVT tại chỗ với các đơn vị Nam tiến từ Bắc Bộ, Trung Bộ vào và phân đội vũ trang từ Nam Bộ ra. Ta đã tiêu diệt một bộ phận sinh lực, kiềm chân địch trong thị xã, làm thất bại kế hoạch đánh nhanh, thắng nhanh của chúng. Đây là cơ sở tạo niềm tin để Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo, chỉ đạo quân, dân ta chuẩn bị mọi mặt, nhất là tập trung lập thế trận, phát huy hiệu quả việc phối hợp tác chiến giữa các LLVT đánh địch trong các thành phố, thị xã ngay từ những ngày đầu kháng chiến khi chiến tranh lan rộng ra các tỉnh Nam Trung Bộ và trên quy mô cả nước.
DƯƠNG ĐÌNH LẬP (Báo Quân đội Nhân dân điện tử)